Of all the posts on this blog, one on Shri Subramahmanya Dhareshwara has received maximum number of responses. Not surprising perhaps going by the number of fans and critics Dhareshwara has. The most recent response was by Anu Udupi, and I thought it should be brought to the main page for what it says about Dhareshwar, his ragas, his remixes, his influence and, more importantly, on the familiar but often polemic tenku Vs badagu debate.....Anu wrote on February 15:
''Dhareshwara is the megastar of today’s’ yakshagana and probably the only bhagavata who uses almost all traditional ragas of yakshagana. Well, he uses new ragas as well and introduces new ragas into yakshagana every year. He takes utmost care before introducing new ragas into yakshagana. It is a different game altogether in new prasangas and it is important to have some remixes to attract new audience into yakshagana. Dhareshwara, the most valued yakshagana artist of today's yakshagana, got attreacted by 'yakshagana when he listened to raga Chaand by late Sri Gundmi Kalinaga Navada. Rest is history as all of us know as Dhareshwara pulled thousands of new audience into yakshagana (including me).
Though I would not support every innovations of Dhareshwara in the field of yakshagana (after all who is perfect in this world?), I can say with confidence that in the current yakshagana (including Tenku and Badagu) Dhareshwara is the most admired and most knowledged bhagavata.
By reading Sudhanwa Deraje's blog one could immediately come to a conclusion that he is against badagu tittu and he is looking everything through a colored lens. This is typical writing by some hard core tenku followers.
I have seen both forms of yakshaagana from last many years and come to the conclusion that there is nothing in tenku tittu yakshagana except the ‘Bannada Vesha’ which we can enjoy once in a while. Bhagavatike by all tenku bhagaavaatas is now copy of Kalinga Navada and Dhareshwara (except for Balipa family). Well, it is the liking at the end of the day I don’t want to comment on the aaudiences if they like tenku tittu. I like Badagu tittu and Dhareshwara and keep clapping for his bhagavatike.
I was one of the audiences for the 'Uttarana Pourusha' prog and that day Dhareshwara used all traditional raagas only!!! I am fortunate to get some video clips of this performance want will post it as a proof. Also, it is interesting to note that on that Dhareshwara had used some rare traditional yakshagana raagas!!! (like Yaaru saarathi neenu)''
Though I would not support every innovations of Dhareshwara in the field of yakshagana (after all who is perfect in this world?), I can say with confidence that in the current yakshagana (including Tenku and Badagu) Dhareshwara is the most admired and most knowledged bhagavata.
By reading Sudhanwa Deraje's blog one could immediately come to a conclusion that he is against badagu tittu and he is looking everything through a colored lens. This is typical writing by some hard core tenku followers.
I have seen both forms of yakshaagana from last many years and come to the conclusion that there is nothing in tenku tittu yakshagana except the ‘Bannada Vesha’ which we can enjoy once in a while. Bhagavatike by all tenku bhagaavaatas is now copy of Kalinga Navada and Dhareshwara (except for Balipa family). Well, it is the liking at the end of the day I don’t want to comment on the aaudiences if they like tenku tittu. I like Badagu tittu and Dhareshwara and keep clapping for his bhagavatike.
I was one of the audiences for the 'Uttarana Pourusha' prog and that day Dhareshwara used all traditional raagas only!!! I am fortunate to get some video clips of this performance want will post it as a proof. Also, it is interesting to note that on that Dhareshwara had used some rare traditional yakshagana raagas!!! (like Yaaru saarathi neenu)''
Sudhanwa's reply:
ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವೆ .
೧.ಆ ರಾತ್ರಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಬೇಸರದಿಂದ ಬ್ಲಾಗ್ನಲ್ಲಿ ಬರೆದುಕೊಂಡ ಹತ್ತು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬಡಗುತಿಟ್ಟನ್ನು ಹಳಿಯದಿದ್ದರೂ,ನಾನು ಬಡಗಿನ ವಿರೋಧಿಯೆಂಬ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಅನು ಉಡುಪಿಯವರು ಹೇಗೆ ಬಂದರೋ ತಿಳಿಯೆನು.
೨. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದವನಾಗಿದ್ದೂ ಬಚ್ಚಗಾರು, ಇಡಗುಂಜಿ, ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ, ಪೆರ್ಡೂರು ಮೇಳಗಳ ಆಟಗಳನ್ನೂ ೯೦ರ ದಶಕದಿಂದ ನೋಡುತ್ತ, ತೆಂಕು-ಬಡಗಿನ ರುಚಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಬೆಳೆದವನೆಂದು ವಿನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಹೇಳಬಯಸುವೆ.
೩. ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿರುವುದು ಬಣ್ಣದ ವೇಷದ ಅಬ್ಬರ ಮಾತ್ರ, ತೆಂಕಿನ ಎಲ್ಲ ಭಾಗವತರೂ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವುಡರ-ಧಾರೇಶ್ವರರ ನಕಲು ಹೊಡೆಯುವವರು, ಧಾರೇಶ್ವರರೇ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಉಳ್ಳವರು -ಎಂಬ ಉಡಾಫೆಯ ಮಾತುಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಕೇಳಿಸದಿರಲಿ !
೪. ಧಾರೇಶ್ವರರು ಅಂದು ಹಾಡಿದ್ದೂ ಬಡಗಿನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರಾಗಗಳನ್ನು ಎಂದಾದರೆ ಅದು ನನ್ನಂಥವನಿಗೆ ಬಹಳ ನಿರಾಶೆಯ ಸಂಗತಿ. ತನ್ನ ಅನನ್ಯತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲೆಯ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸ. ತೆಂಕಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಬಹು ಇಷ್ಟಪಡುವ ಪದ್ಯಾಣ ಗಣಪತಿ ಭಟ್ಟರ ಭಾಗವತಿಕೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಸುಗಮ ಸಂಗೀತವನ್ನೋ, ಭಜನೆಯನ್ನೋ, ರಂಗಗೀತೆಯನ್ನೋ ಕೇಳಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. (ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಅವರು ಅಂತಹುದನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರಾದರೂ, ಅದು ನಗಣ್ಯ ಎಂಬಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ) ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನ ದಿ.ಅಗರಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಭಾಗವತರು, ದಿ.ದಾಮೋದರ ಮಂಡೆಚ್ಚರು, ತೀರಿಹೋದ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು, ರಘುರಾಮ ಹೊಳ್ಳರು - ಇಂಥವರೆಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅನನ್ಯತೆಯೊಳಗೂ ತಮ್ಮದೇ ಅನನ್ಯ ಸ್ವರ ವಿನ್ಯಾಸ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವರು.
೫. ಬಡಗು ಮೇಲೋ ತೆಂಕು ಮೇಲೋ ಎಂಬುದು ಯಾವತ್ತೂ ಚರ್ಚೆಗೆ ವಿಷಯವೇ ಅಲ್ಲ. ಎರಡು ತಿಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೋ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ತುಂಬಲಾಗದ ಲಾಭ-ನಷ್ಟ ಎರಡೂ ಆಗಿವೆ ! ಮಾತು-ಅಭಿನಯ-ಕಥಾ ಸಂದರ್ಭ-ವೇಷಭೂಷಣ ಎಲ್ಲ ಹದವಾಗಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗ ಕಳೆಕಟ್ಟಬೇಕು, ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಅದರ ಆಶು ರೂಪ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ನಡೆಯಬೇಕಂಬುದು ನನ್ನಂಥವರ ಆಸೆ. ಕಾಲೋಚಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಿಂತ ಕಲೋಚಿತ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಕೊಟ್ಟು ,ಯಕ್ಷಗಾನವು ನಾಟಕವೋ ಸಿನಿಮಾವೋ ಆಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಸಹೃದಯರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಿ ಅಂತ ಹಾರೈಸುತ್ತೇನೆ.
೬. ಬಡಗಿನ ನೆಬ್ಬೂರು ಭಾಗವತರ ಆತ್ಮಕಥನ ಬರೆದಿರುವ ಜಿ.ಎಸ್.ಭಟ್ಟರು, ಈವರೆಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರ ೧೩ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗಳು ಬಂದಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನಾದರೂ ನಾವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಓದಿಕೊಂಡರೆ, ತೆಂಕು ಬಡಗುಗಳ ವೈಭವವೂ, ಕೊರೆಗಳೂ ತಿಳಿದೀತು.
ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವೆ .
೧.ಆ ರಾತ್ರಿಯ ಯಕ್ಷಗಾನ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಬೇಸರದಿಂದ ಬ್ಲಾಗ್ನಲ್ಲಿ ಬರೆದುಕೊಂಡ ಹತ್ತು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬಡಗುತಿಟ್ಟನ್ನು ಹಳಿಯದಿದ್ದರೂ,ನಾನು ಬಡಗಿನ ವಿರೋಧಿಯೆಂಬ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಅನು ಉಡುಪಿಯವರು ಹೇಗೆ ಬಂದರೋ ತಿಳಿಯೆನು.
೨. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದವನಾಗಿದ್ದೂ ಬಚ್ಚಗಾರು, ಇಡಗುಂಜಿ, ಸಾಲಿಗ್ರಾಮ, ಪೆರ್ಡೂರು ಮೇಳಗಳ ಆಟಗಳನ್ನೂ ೯೦ರ ದಶಕದಿಂದ ನೋಡುತ್ತ, ತೆಂಕು-ಬಡಗಿನ ರುಚಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಲ್ಲ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಬೆಳೆದವನೆಂದು ವಿನಮ್ರತೆಯಿಂದ ಹೇಳಬಯಸುವೆ.
೩. ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿರುವುದು ಬಣ್ಣದ ವೇಷದ ಅಬ್ಬರ ಮಾತ್ರ, ತೆಂಕಿನ ಎಲ್ಲ ಭಾಗವತರೂ ಕಾಳಿಂಗ ನಾವುಡರ-ಧಾರೇಶ್ವರರ ನಕಲು ಹೊಡೆಯುವವರು, ಧಾರೇಶ್ವರರೇ ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಉಳ್ಳವರು -ಎಂಬ ಉಡಾಫೆಯ ಮಾತುಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಕೇಳಿಸದಿರಲಿ !
೪. ಧಾರೇಶ್ವರರು ಅಂದು ಹಾಡಿದ್ದೂ ಬಡಗಿನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರಾಗಗಳನ್ನು ಎಂದಾದರೆ ಅದು ನನ್ನಂಥವನಿಗೆ ಬಹಳ ನಿರಾಶೆಯ ಸಂಗತಿ. ತನ್ನ ಅನನ್ಯತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲೆಯ ದೊಡ್ಡ ಕೆಲಸ. ತೆಂಕಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಬಹು ಇಷ್ಟಪಡುವ ಪದ್ಯಾಣ ಗಣಪತಿ ಭಟ್ಟರ ಭಾಗವತಿಕೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಸುಗಮ ಸಂಗೀತವನ್ನೋ, ಭಜನೆಯನ್ನೋ, ರಂಗಗೀತೆಯನ್ನೋ ಕೇಳಿದಂತಾಗುವುದಿಲ್ಲ. (ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಅವರು ಅಂತಹುದನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರಾದರೂ, ಅದು ನಗಣ್ಯ ಎಂಬಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ) ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನ ದಿ.ಅಗರಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಭಾಗವತರು, ದಿ.ದಾಮೋದರ ಮಂಡೆಚ್ಚರು, ತೀರಿಹೋದ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಬಲಿಪ ನಾರಾಯಣ ಭಾಗವತರು, ರಘುರಾಮ ಹೊಳ್ಳರು - ಇಂಥವರೆಲ್ಲ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅನನ್ಯತೆಯೊಳಗೂ ತಮ್ಮದೇ ಅನನ್ಯ ಸ್ವರ ವಿನ್ಯಾಸ ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವರು.
೫. ಬಡಗು ಮೇಲೋ ತೆಂಕು ಮೇಲೋ ಎಂಬುದು ಯಾವತ್ತೂ ಚರ್ಚೆಗೆ ವಿಷಯವೇ ಅಲ್ಲ. ಎರಡು ತಿಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೋ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ತುಂಬಲಾಗದ ಲಾಭ-ನಷ್ಟ ಎರಡೂ ಆಗಿವೆ ! ಮಾತು-ಅಭಿನಯ-ಕಥಾ ಸಂದರ್ಭ-ವೇಷಭೂಷಣ ಎಲ್ಲ ಹದವಾಗಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನ ಪ್ರಸಂಗ ಕಳೆಕಟ್ಟಬೇಕು, ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಅದರ ಆಶು ರೂಪ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ನಡೆಯಬೇಕಂಬುದು ನನ್ನಂಥವರ ಆಸೆ. ಕಾಲೋಚಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಿಂತ ಕಲೋಚಿತ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಕೊಟ್ಟು ,ಯಕ್ಷಗಾನವು ನಾಟಕವೋ ಸಿನಿಮಾವೋ ಆಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಸಹೃದಯರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಿ ಅಂತ ಹಾರೈಸುತ್ತೇನೆ.
೬. ಬಡಗಿನ ನೆಬ್ಬೂರು ಭಾಗವತರ ಆತ್ಮಕಥನ ಬರೆದಿರುವ ಜಿ.ಎಸ್.ಭಟ್ಟರು, ಈವರೆಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರ ೧೩ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗಳು ಬಂದಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನಾದರೂ ನಾವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಓದಿಕೊಂಡರೆ, ತೆಂಕು ಬಡಗುಗಳ ವೈಭವವೂ, ಕೊರೆಗಳೂ ತಿಳಿದೀತು.
